Polskie prawo holdingowe coraz bliżej

Według zapowiedzi Ministerstwa Aktywów Państwowych przyjęty projekt prawa holdingowego jeszcze w pierwszej połowie 2021 roku trafić ma do Sejmu. Prawo holdingowe (prawo grup spółek, prawo koncernowe) stanowić ma odpowiedź na zmieniającą się obecnie w Polsce rzeczywistość gospodarczą. Proponowane przepisy mają wprowadzić do kodeksu spółek handlowych reżim prawny normujący relacje pomiędzy spółkami dominującymi, a ich spółkami zależnymi, z uwzględnieniem interesu wierzycieli oraz mniejszościowych wspólników […]

Według zapowiedzi Ministerstwa Aktywów Państwowych przyjęty projekt prawa holdingowego jeszcze w pierwszej połowie 2021 roku trafić ma do Sejmu.

Prawo holdingowe (prawo grup spółek, prawo koncernowe) stanowić ma odpowiedź na zmieniającą się obecnie w Polsce rzeczywistość gospodarczą. Proponowane przepisy mają wprowadzić do kodeksu spółek handlowych reżim prawny normujący relacje pomiędzy spółkami dominującymi, a ich spółkami zależnymi, z uwzględnieniem interesu wierzycieli oraz mniejszościowych wspólników wspomnianych spółek, jak również kwestii potencjalnej odpowiedzialności członków organów spółek zależnych.

Proces zmian został podporządkowany administracji Ministerstwa Aktywów Państwowych – cały projekt reformy został przygotowany przez Komisję ds. Reformy Nadzoru Właścicielskiego.

Nowelizacja przyjmuje koncepcję odrębnego uregulowania prawa holdingowego w formie nowego działu w ramach Tytułu Pierwszego KSH, pt. „Przepisy ogólne”, tj. „Działu IV. Grupy spółek”.

W  dniu 5 sierpnia 2020 r. opublikowany został projekt ustawy o zmianie ustawy Kodeks spółek handlowych oraz niektórych innych ustaw, zaś jego zaktualizowana wersja po konsultacjach została upubliczniona w dniu 8 grudnia 2020 r.

Zgodnie  z  uzasadnieniem ww. projektu:

„Przyczyną wprowadzenia  nowego  działu  do  Kodeksu  spółek  handlowych z  materii  prawa holdingowego ma być przede wszystkim potrzeba uregulowania funkcjonowania licznie występujących w polskiej gospodarce holdingów faktycznych, w których wzajemne stosunki między spółkami w kwestii wywierania wpływów znajdują się obecnie poza unormowanym zakresem, oraz nikłe zastosowanie w praktyce obowiązującego art. 7 KSH, dotyczącego szczątkowej regulacji holdingów umownych, które są rzadszym zjawiskiem niż holdingi faktyczne.”

W obecnie obowiązujących przepisach KSH znajduje się jedynie fragmentaryczna regulacja prawa holdingowego. Regulacja ta odnosi się do tzw. holdingów umownych, powstających wskutek zawarcia między spółką dominującą a spółką zależną umowy przewidującej zarządzanie spółką zależną lub przekazywanie zysku przez taką spółkę.

Według założeń projektodawcy przygotowane rozwiązania prawne mają stanowić odpowiedź na zgłaszaną przez rynek potrzebę zapewnienia rozwiązań umożliwiających zwiększenie efektywności procesów związanych z zarządzaniem przedsiębiorstwami.

Cały projekt reformy KSH – który dotyczy nie tylko spółek Skarbu Państwa, lecz także podmiotów prywatnych i nie obejmuje tylko prawa koncernowego, lecz również stosunki między radą nadzorczą i zarządem spółek kapitałowych oraz szereg innych zagadnień dotyczących funkcjonowania organów spółek – został przygotowany przez Komisję ds. Reformy Nadzoru Właścicielskiego

Projekt zakłada wyróżnienie nowej kategorii prawnej w art. 4 § 1 pkt 51 KSH, zgodnie z którym: „grupa spółek – spółkę dominującą i spółkę lub spółki od niej zależne, kierujące się – zgodnie z umową albo statutem każdej spółki zależnej – wspólną strategią gospodarczą (interes grupy spółek), umożliwiającą spółce dominującej sprawowanie jednolitego kierownictwa nad spółką albo spółkami zależnymi”.

Przepisy dotyczące tzw. prawa holdingowego – poza przepisami o charakterze ogólnym tj. art. 4 § 1 pkt 51, art. 21proj. KSH – można podzielić na dwie kategorie, tj.:

  1. przepisy ułatwiające sprawne „zarządzanie” grupą spółek przez spółkę dominującą
  2. przepisy zapewniające ochronę określonych grup interesu występujących w przypadku grupy spółek.

Przepisy ułatwiające sprawne „zarządzanie” grupą spółek przez spółkę dominującą pozostają w związku
z realizacją wspólnej strategii gospodarczej grupy.

Z kolei druga grupa przepisów zapewnia ochronę określonych grup interesu występujących w przypadku grupy spółek, a więc przede wszystkim spółki zależnej należącej do grupy spółek, następnie spółki dominującej, a pośrednio całej grupy spółek, dalej wierzycieli spółki należącej do grupy, a zwłaszcza spółki zależnej, a także wspólników bądź akcjonariuszy mniejszościowych takiej spółki zależnej oraz członków organów menedżerskich spółki zależnej i spółki dominującej.

Zakres zastosowania nowych przepisów obejmował będzie spółki osobowe, spółki kapitałowe a także, wyłącznie w zakresie spółek dominujących: spółki z siedzibą poza terytorium RP, spółki publiczne, spółdzielnie, fundacje, stowarzyszenia i osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą.

Regulacji nie będą podlegały spółki publiczne jako spółki zależne, fundusze inwestycyjne, jednostki samorządu terytorialnego, Skarb Państwa.

Istotną zmianą w zaktualizowanej wersji projektu jest wyłączenie stosowania przepisów ustawy o grupie spółek do spółki publicznej, która jest spółką zależną od spółki dominującej pozostającej, w grupie spółek. Niniejsza zmiana postulowana była przez wielu uczestników rynku kapitałowego. Przepisy o grupie spółek nie znajdą również zastosowania do spółek zależnych w likwidacji, które rozpoczęły podział majątku, oraz spółek w upadłości.

FAKULTATYWNY CHARAKTER REGULACJI

Spółki faktycznie działające w ramach holdingów nie zostaną automatycznie uznane za grupę spółek
w rozumieniu KSH, lecz wyłącznie po spełnieniu określonych przesłanek formalnych.

Według założeń wskazanych w projekcie ustawy korzystanie z reżimu prawa holdingowego będzie miało charakter fakultatywny. Spółki tworzące holdingi faktyczne, które będą chciały, aby wskazane przepisy znalazły do nich zastosowanie, będą zobligowane do zawarcia stosownego zapisu w umowie spółki, a także do ujawnienia wzmianki w tym przedmiocie w rejestrze przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego.

WYMOGI FORMALNE UZNANIA ZA GRUPĘ SPÓŁEK

Aby można było mówić o grupie spółek, jej interes powinien wynikać z umowy albo statutu każdej spółki zależnej. W tym celu potrzebna jest zmiana umowy lub statutu spółek zależnych w tym zakresie. Jednocześnie konieczne jest ujawnienie uczestnictwa w grupie spółek w Krajowym Rejestrze Sądowym.

Nowelizacja zakłada, że decyzja o uczestnictwie w grupie spółek następować będzie na podstawie uchwały zgromadzenie wspólników albo walnego zgromadzenia spółki zależnej, które podejmują uchwałę
o uczestnictwie w grupie spółek ze wskazaniem spółki dominującej, zapadającą
większością 3/4 głosów.

Projekt nie uszczegóławia jednak elementów wymaganych dla wspólnej strategii gospodarczej – jej treść pozostawiona zostanie do decyzji zarządu spółki dominującej, jako organu sprawującego faktycznie kierownictwo nad spółkami zależnymi i decydującego o stosowaniu strategii gospodarczej grupy. W każdym razie strategia powinna uwzględniać interes całej grupy spółek – jest to ważne, ponieważ interes ten będzie stanowił ogólne kryterium stosowania wiążącego polecenia spółki dominującej.

W projekcie ustawy przewidziano również obowiązek ujawnienia w KRS uczestnictwa w grupie spółek zarówno przez spółkę dominującą i spółkę zależną. Wzmianka w rejestrze KRS wskazywać ma uczestnictwo spółki  w oznaczonej grupie spółek ze wskazaniem charakteru tego uczestnictwa (tj. wskazaniem czy spółka jest spółką dominującą czy też spółką zależną).

Co istotne, zdecydowana większość przepisów wprowadzanego prawa holdingowego będzie miała zastosowanie w stosunku do danej spółki dopiero po ujawnieniu wpisu w rejestrze KRS.

KLUCZOWE ZAŁOŻENIA PRAWA HOLDINGOWEGO

MOŻLIWOŚĆ WYDAWANIA SPÓŁCE ZALEŻNEJ WIĄŻĄCYCH POLECEŃ

Spółce dominującej będzie przysługiwało uprawnienie do wydawania spółce zależnej w ramach grupy spółek wiążących poleceń dotyczących prowadzenia spraw spółki, przy  czym wydanie wiążącego polecenia będzie musiało być uzasadnione interesem grupy spółek.

Interes grupy spółek to – występujący obok interesu spółki – interes wspólny wszystkich spółek z grupy,
a w jego realizacji spółki należące do grupy powinny kierować się wspólną strategią gospodarczą.

W projekcie nie przewidziano by wspólną strategię wykazywać w dokumentach korporacyjnych – ale interes grupy powinien zostać każdorazowo uzasadniany przez spółkę dominującą wydającą wiążące polecenie.

Wiążące polecenia wydawane będą w formie pisemnej pod rygorem nieważności. W ich treści należało będzie wskazać interes grupy oraz spodziewane korzyści lub szkody, jakie spółka zależna odniesie w wyniku jego wykonania oraz sposób i czas naprawienia szkody.

Wykonanie polecenia nastąpi po podjęciu uchwały zarządu spółki zależnej, którą należy uzasadnić wskazując co najmniej elementy treści wiążącego polecenia. Jeśli uchwała organu spółki zależnej nie będzie zawierała elementów, o których mowa w ustawie to w świetle aktualnej wersji projektu nie będzie ona uznana za uchwałę wymaganą do wykonania polecenia spółki dominującej, w związku z czym nie wystąpią żadne dalsze skutki prawne związane z wykonaniem polecenia.

Odpowiedzialność członków organów, jeśli działają oni w interesie grupy:

  1. pozostaje bez zmian jeśli działają bez wiążącego polecenia a przy tym doprowadzą do wyrządzenia spółce szkody;
  2. jest wyłączona, gdy do wyrządzenia spółce szkody dojdzie w wyniku wykonania wiążącego polecenia na zasadach przewidzianych w ksh.

UPRAWNIENIA KONTROLNE SPÓŁKI DOMINUJĄCEJ

Projekt przewiduje także rozwiązania prawne, które miałyby umożliwiać kontrolę realizacji przez spółkę zależną interesu grupy. Kontrola ta miałaby być dokonywana przez Radę Nadzorczą spółki dominującej. Spółka dominująca uzyska także uprawnienia w zakresie przeglądania w każdym czasie ksiąg i dokumentów spółki zależnej. Zarząd spółki zależnej będzie miał natomiast obowiązek sporządzać sprawozdanie
o powiązaniach tej spółki ze spółką dominującą za okres ostatniego roku obrotowego, w którym będą również wskazywane wiążące polecenia spółki dominującej.

  1. ODPOWIEDZIALNOŚĆ KADRY ZARZĄDZAJĄCEJ SPÓŁKI ZALEŻNEJ

Przepisy dotyczące tzw. prawa holdingowego modyfikują również zasady odpowiedzialności członków organów spółek zależnych oraz nakładają na te organy dodatkowe obowiązki.

Wykonując obowiązki w ramach wiążących poleceń spółki dominującej, w przypadku wykonania tych poleceń, członkowie organów spółki zależnej nie będą ponosili odpowiedzialności cywilnej wobec spółki na podstawie przepisów KSH ani odpowiedzialności karnej na podstawie art. 296 Kodeksu karnego (przestępstwa menadżerskie nadużycia zaufania z art. 296 KK – w okolicznościach gdy znamiona przestępstwa zostały wypełnione tylko i wyłącznie przez wykonanie wiążącego polecenia).

Wyłączenie odpowiedzialności będzie miało miejsce tylko w przypadku ujawnienia w rejestrze KRS uczestnictwa w grupie spółek oraz wykonania wiążącego polecenia na zasadach nowego KSH.

ODPOWIEDZIALNOŚĆ SPÓŁKI DOMINUJĄCEJ WOBEC SPÓŁKI ZALEŻNEJ

Nowelizacja reguluje także zasady odpowiedzialności spółki dominującej wobec spółki zależnej.

Wobec jednoosobowej spółki zależnej spółka dominująca będzie ponosić winę za wyrządzoną jej szkodę (odpowiedzialność na zasadzie winy), tylko gdy wykonanie wiążącego polecenia doprowadziło do niewypłacalności takiej spółki zależnej.

Wobec pozostałych spółek zależnych spółka dominująca ponosić będzie winę za wyrządzoną im szkodę (odpowiedzialność na zasadzie winy), tylko gdy wiążące polecenie zostało wydane z naruszeniem interesu grupy spółek.

OCHRONA WSPÓLNIKÓW I AKCJONARIUSZY MNIEJSZOŚCIOWYCH SPÓŁKI ZALEŻNEJ

Ogólne założenia ochrony wspólnika/akcjonariusza mniejszościowego w spółce zależnej przewidują m.in.:

  1. ich uprawienia do powołania firmy audytorskiej dla zbadania rachunkowości i działalności grupy;
  2. możliwość wyjścia ze spółki poprzez realizację żądania wykupu ich akcji lub udziałów przez spółkę dominującą;
  3. roszczenie odszkodowawcze kierowane bezpośrednio do spółki dominującej w przypadku, gdy doszło do obniżenia wartości udziału albo akcji spółki zależnej, jeżeli obniżenie to było następstwem wykonania przez spółkę zależną wiążącego polecenia;
  4. prawo żądania wyznaczenia przez sąd rejestrowy audytora do badania sprawozdań finansowych
    w celu zbadania rachunkowości oraz działalności grupy spółek.

ZMIANY STRUKTURY WŁASNOŚCIOWEJ SPÓŁEK ZALEŻNYCH Z GRUPY SPÓŁEK

Wspólnik albo akcjonariusz spółki zależnej może żądać odkupienia jego udziałów albo akcji przez spółkę dominującą (tzw. sell out) w przypadku, gdy spółka dominująca reprezentuje co najmniej 90% kapitału zakładowego spółki zależnej. Wspólnik mniejszościowy może wykonać to uprawnienie w ciągu trzech miesięcy od dnia ujawnienia uczestnictwa spółki zależnej w grupie spółek w KRS.

Wspólnicy mniejszościowi spółki zależnej mogą także zostać usunięci ze spółki (tzw. squeeze out). Spółka dominująca może żądać wykupienia udziałów albo akcji należących do wspólnika albo akcjonariusza spółki zależnej, w przypadku, gdy spółka dominująca reprezentuje co najmniej 90% kapitału zakładowego spółki zależnej (w określonych okolicznościach także mniej niż 90% kapitału zakładowego. Umowa bądź statut spółki zależnej mogą obniżyć wymagany udział w kapitale zakładowym spółki zależnej do 75%).

Zgodnie z aktualnymi zapowiedziami projekt największej jak dotąd reformy kodeksu spółek handlowych powinien trafić do Sejmu jeszcze w pierwszej połowie 2021 roku. Nowe przepisy mają obowiązywać już po trzech miesiącach od publikacji.

 

 Autor: Marcin Nowakowski – adwokat