CZY SPÓR O WYNAGRODZENIE ZA NADZÓR AUTORSKI JEST SPRAWĄ O „OCHRONĘ PRAW AUTORSKICH I PRAW POKREWNYCH”?

Dochodzenie przez architekta wynagrodzenia z tytułu sprawowania nadzoru autorskiego nad projektem może przysporzyć wielu wątpliwości natury prawnej w zakresie właściwości rzeczowej sądu, do którego należy skierować pozew o zapłatę, a odpowiedź na pytanie postawione w tytule niniejszego artykułu może być dla niektórych sporym zaskoczeniem. Istotą przedmiotowego zagadnienia jest ustalenie czy sprawa o wynagrodzenie z tytułu sprawowania nadzoru autorskiego jest sprawą z kategorii spraw „o ochronę praw autorskich i praw pokrewnych”. […]

Dochodzenie przez architekta wynagrodzenia z tytułu sprawowania nadzoru autorskiego nad projektem może przysporzyć wielu wątpliwości natury prawnej w zakresie właściwości rzeczowej sądu, do którego należy skierować pozew o zapłatę, a odpowiedź na pytanie postawione w tytule niniejszego artykułu może być dla niektórych sporym zaskoczeniem.

Istotą przedmiotowego zagadnienia jest ustalenie czy sprawa o wynagrodzenie z tytułu sprawowania nadzoru autorskiego jest sprawą z kategorii spraw „o ochronę praw autorskich i praw pokrewnych”.

Wyjaśniając tą kwestię powołamy się na nasze zawodowe doświadczenie i orzeczenie Sądu Okręgowego w Warszawie.

Czy sprawa o wynagrodzenie za wykonywanie prawa autorskiego wchodzi w zakres pojęcia „ochrony praw autorskich i praw pokrewnych”?

Szukając odpowiedzi na to pytanie Sąd Okręgowy w Warszawie przywołał liczne orzecznictwo Sądu Najwyższego, zgodnie z którym prawo do wynagrodzenia za wykorzystanie utworu stanowi jeden z istotnych elementów majątkowych praw autorskich twórcy, podlegających ochronie w myśl przepisów ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 1976 r., III CRN 269/76, OSNC 1977/10/191). Zasadne jest więc interpretowanie określenia „sprawy o ochronę praw autorskich” przez pryzmat wskazanej funkcji, co sprawia, że „ochrona praw autorskich” nie powinna być w tym przypadku łączona tylko z ochroną autorskich praw osobistych i autorskich praw majątkowych w rozumieniu rozdziałów 8 i 9 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (dalej „pr.aut.”) – cel przekazania przedmiotowych spraw do właściwości rzeczowej sądu okręgowego przemawia za tym, aby pojęciem tym obejmować ogół spraw o roszczenia na tle regulacji prawa autorskiego (postanowienie Sądu Najwyższego z 26 lutego 2016 r., III CZ 6/15, OSNC 2016/2/26). Sąd Okręgowy w Warszawie przywołał również orzeczenie Sądu Najwyższego rozstrzygające problem pokrewny rozpatrywanemu, co do zakresu przedmiotowego pojęcia roszczeń wynikających z prawa prasowego, wskazując, że w uchwale z dnia 10 lipca 2015 r. (III CZP 36/15, OSNC 2016/6/70) Sąd Najwyższy uznał, że sprawy o zadośćuczynienie za krzywdę wyrządzoną naruszeniem dóbr osobistych przez opublikowanie materiału prasowego należą do właściwości sądu okręgowego. Również i w tym przypadku decydujące znaczenie miał nie charakter roszczenia (majątkowe — niemajątkowe) ani reżim odpowiedzialności (umowna — z tytułu czynu niedozwolonego) lecz szczególny charakter regulacji ustawowej, leżącej u podstaw stosunków prawnych, w ramach których powstaje roszczenie przedstawione pod osąd.

Jaki jest charakter prawny prawa do wykonywania nadzoru autorskiego?

Dokonując rozważań tego zagadnienia, Sąd Okręgowy w Warszawie powołał się na doktrynę, zgodnie z którą przyjmuje się, że przewidziany w art. 60 pr.aut. nadzór autorski stanowi jedno z uprawnień twórcy związanych z rozpowszechnianiem utworu (art. 16 pkt 5 pr.aut.). Polega ono na nadzorze autora nad sposobem rozpowszechniania utworu. Nadzór przybiera najrozmaitsze formy w zależności od rodzaju twórczości. Może on polegać np. na dokonaniu korekty autorskiej utworu przed jego drukiem, udziału w próbach orkiestry przy dziele muzycznym, próbach przedstawienia przy dziele scenicznym, wykonywaniu form dla wzoru przemysłowego itp. Z jednej strony, nabywca praw ma obowiązek umożliwić twórcy wykonywanie nadzoru autorskiego. Pozbawienie twórcy tego uprawnienia może prowadzić do ciężkiego naruszenia prawa twórcy do integralności dzieła. Z drugiej strony, uprawnienie to jest co do zasady niemajątkowej natury, gdyż autorowi nie przysługuje za jego wykonywanie wynagrodzenie, chyba że ustawa lub umowa stanowi inaczej (art. 60 ust. 3 pr.aut.). Inne zasady w kwestii wynagradzania dotyczą jedynie dzieł plastycznych (art. 60 ust. 4 pr.aut.), gdzie nadzór jest odpłatny oraz dzieł architektonicznych i architektoniczno – urbanistycznych gdzie kwestie te są regulowane odrębnymi przepisami. Tym samym, Sąd Okręgowy w Warszawie przyjął, że sprawowanie nadzoru autorskiego nad eksploatacją utworu stanowi jeden z elementów wykonywania prawa autorskiego, przy czym do swobodnego uznania stron, co do zasady, należy określenie, czy twórcy przysługuje z tego tytułu wynagrodzenie.

Czy w zakres ochrony praw autorskich wchodzi roszczenie twórcy utworu – projektu architektonicznego, o zapłatę tego wynagrodzenia w zakresie w jakim umowa o jego stworzenie przewiduje sprawowanie przez autora nadzoru autorskiego nad jego realizacją za wynagrodzeniem?

Źródłem powstałych wątpliwości jest odrębne (art. 60 ust. 5 pr.aut.) uregulowanie sprawowania nadzoru autorskiego nad utworami architektonicznymi w ustawie z dnia 7 lipca 1994 r. — Prawo budowlane (dalej „pr.bud.”). Można bowiem argumentować, że przewidziane w art. 20 ust. 1 pkt 4 pr.bud. odrębne uregulowanie sposobu wykonywania nadzoru autorskiego nad szeroko pojętą realizacją projektu architektonicznego, zakłada wyłączenie tego rodzaju uprawnienia z zakresu praw przysługujących twórcy tego projektu, jako jego autorowi. W takim ujęciu nie stanowiłoby ono przejawu wykonywania prawa autora, a dochodzenie zapłaty wynagrodzenia za jego wykonywanie nie mogłoby zostać uznane za poszukiwanie ochrony prawa autorskiego w znaczeniu wyżej przedstawionym. Należy ponadto zauważyć, że skoro ustawodawca wyłączył sprawowanie nadzoru autorskiego w odniesieniu do utworu architektonicznego, spod reżimu ustawy o prawie autorskim, to sprawa o zapłatę wynagrodzenia z tego tytułu nie stanowi sprawy o ochronę praw autorskich (argument z powiązania podstawy oznaczenia właściwości wyłącznej sądu okręgowego z podstawą roszczenia, wywodzonego z ustawy o prawie autorskim). Jak jednak zauważył Sąd Okręgowy w Warszawie, w literaturze przeważa stanowisko, że odrębna regulacja kwestii sprawowania nadzoru autorskiego przez twórcę utworu architektonicznego w prawie budowlanym, nie odejmuje temu nadzorowi funkcji wykonywania nadzoru autora nad zgodnością realizacji z projektem a więc zapewnienia integralności w zakresie formy i treści utworu. Odrębność ta polega natomiast na sposobie wykonywania tego nadzoru oraz nałożenia na autora projektu obowiązku jego wykonania w niektórych sytuacjach (por. M. Bielecki, Umowa z projektantem dotycząca projektu budowlanego i nadzoru autorskiego, cz. I, Nieruchomości 2009, nr 6, Legalis). Powiada się, że autorskie prawo osobiste w postaci prawa do nadzoru nad sposobem korzystania z utworu zostało w przypadku twórcy projektu architektonicznego lub architektoniczno – urbanistycznego uregulowane jednak w sposób szczególny. Umowa o nadzór autorski w zakresie dokumentacji projektowej nie podlega przepisom prawa autorskiego (tak B. Bellon, M, Kuliński [w:] M. Kuliński (red.), Bezpieczeństwo umów w procesie budowlanym, Rozdział VII, Zasady nadzoru autorskiego, Legalis). W konsekwencji Sąd Okręgowy w Warszawie stanął na stanowisku, że wykonywany na podstawie art. 20 ust. 1 pkt 4 pr.bud. oraz umowy inwestora z projektantem nadzór autora utworu architektonicznego, stanowi przejaw wykonywania prawa autorskiego w rozumieniu art. 16 pkt 5 pr.aut., a sprawa o zapłatę wynagrodzenia za jego wykonywanie stanowi sprawę o ochronę praw autorskich. Sąd ten podkreślił, że ustawa o prawie autorskim odsyła do przepisów odrębnych w zakresie sprawowania nadzoru autorskiego nad utworem architektonicznym i architektoniczno — urbanistycznym. Określając ten nadzór jako nadzór autora nad utworem, nie wyłącza tego uprawnienia spod reżimu ochrony praw autorskich, odsyła natomiast do przepisów odrębnych w zakresie sposobu jego wykonywania, co jest zrozumiałe ze względu na specyfikę roli jaką odgrywa projekt architektoniczny w przedsięwzięciu, którym jest proces budowlany. Zawodnym jest również argument oparty o takie rozumienie systemowego odesłania do ochrony praw autorskich, które ograniczałoby je do praw i obowiązków autora wynikających wyłącznie z ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Uregulowanie szczegółowe sposobu wykonywania praw autorskich w ustawach szczególnych, nie odejmuje tym prawom i im ochronie systemowego „rodowodu” i wywodzonego z niego założenia o złożoności, stopniu skomplikowania, doniosłości prawnej i społecznej.

Biorąc pod uwagę powyżej prezentowane argumenty, Sąd Okręgowy w Warszawie stanął na stanowisku, że sprawa o zapłatę wynagrodzenia za sprawowanie nadzoru autorskiego nad realizacją utworu architektonicznego, stanowiącego ekwiwalent majątkowy za wykonywanie przez autora utworu jednego z przejawów prawa autorskiego,  stanowi sprawę o ochronę praw autorskich, należącą do wyłącznej właściwości sądów okręgowych bez względu na wartość przedmiotu sporu.

Na zakończenie wskazujemy na zmianę w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego związanego z przedmiotowym tematem – kwestię właściwości sądu okręgowego w zakresie spraw o ochronę praw autorskich i praw pokrewnych regulował art. 17 pkt. 2) kpc. Przepis ten został uchylony ustawą z dnia 13 lutego 2020 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 288), która weszła w życie z dniem 1 lipca 2020 r. Przedmiotową ustawą zmieniającą dodano natomiast w części pierwszej w księdze pierwszej w tytule VII Kodeksu postępowania cywilnego – dział IVg zatytułowany „Postępowanie w sprawach własności intelektualnej”. W dodanym art. 47989 § 1 i 2 zdefiniowane zostały sprawy własności intelektualnej jako sprawy o ochronę praw autorskich i pokrewnych, o ochronę praw własności przemysłowej oraz o ochronę innych praw na dobrach niematerialnych, a także sprawy o: zapobieganie i zwalczanie nieuczciwej konkurencji; ochronę dóbr osobistych w zakresie, w jakim dotyczy ona wykorzystania dobra osobistego w celu indywidualizacji, reklamy lub promocji przedsiębiorcy, towarów lub usług; ochronę dóbr osobistych w związku z działalnością naukową lub wynalazczą. Natomiast w art. 47990 § 1 wskazano, że sprawy te należą do właściwości sądów okręgowych.

Artykuł sporządzony w oparciu o wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie, XXVII Wydział Cywilny – Odwoławczy z dnia 5 stycznia 2018 r., sygn. akt XXVII Ca 2868/16

 Autor: Katarzyna Adamczak – adwokat